Verhandelingen van de KVAB voor Wetenschappen en Kunsten. Nieuwe reeks – serie

Door grensoverschrijdende uitwisselingen floreerde de katholieke drukpers in de kerkprovincie Kamerijk in de zestiende en zeventiende eeuw als nooit tevoren. De kerkprovincie ontstond in 1559 en verenigde de Franstalige gewesten in het zuiden van de Habsburgse Nederlanden, vandaag verspreid over Frankrijk en België. Grenzend aan de Kanaalkust, Frankrijk en het Heilig Roomse Rijk, was de regio een grens- en doorreisgebied tussen de Britse Eilanden, Frankrijk, de Nederlanden en Duitstalige landen. Door haar centrale ligging en als vroeg bolwerk van de katholieke hervorming ontpopte ze zich ook tot een aantrekkelijk vluchtoord voor katholieken uit omliggende streken. Aan de hand van de methode van de transregionale geschiedenis onderzoekt dit boek het aandeel van grensoverschrijdende contacten, mobiliteit en transfers in de ontwikkeling van een uiterst productieve en innovatieve religieuze boekproductie. De kerkprovincie Kamerijk treedt daarbij naar voren als een gebied met een onverwacht centrale positie in de uitwisseling van katholieke teksten in het vroegmoderne Europa.

Frans Francken de Oude (ca. 1542-1616) was een van de bekendste historieschilders van zijn tijd. Als zelfstandig schilder specialiseerde hij zich in altaarstukken. Met zijn triptieken wist hij zowel gilden en ambachten als religieuze orden te bekoren. Frans Franckens carrière startte in de woelige jaren zeventig van de zestiende eeuw en eindigde tijdens het bewind van de aartshertogen Albrecht en Isabella. Zijn oeuvre en levensloop zijn dan ook verbonden met de politieke, religieuze, socio-economische en culturele veranderingen die de tweede helft van de zestiende eeuw en de eerste decennia van de zeventiende eeuw typeerden. Hoewel Frans Francken tijdens zijn leven geprezen werd, raakte zijn oeuvre na zijn dood al snel in de vergetelheid. De catalogue raisonné brengt niet alleen de nog bewaarde werken terug onder de aandacht, maar werpt ook licht op een fascinerend verloren gegaan oeuvre.

Drie dochters uit de adellijke Antwerpse familie Goubau, in 1715 als kinderen wees geworden, zochten als tieners en twintigers hoe zij hun familie zowel materieel als emotioneel bij elkaar konden houden. De drie zussen Goubau steunden op tantes, neven en nichten, grootmoeders, vriendinnen en enkele ooms om hun persoonlijke levens en familiale ambities te realiseren. In hun brieven leren we hoe hun netwerk functioneerde en hoe zelfstandig zij waren. De langst levende van de drie, Joanna Theresia Goubau, geraakte door haar huwelijk met James Dormer stevig in de Antwerpse elite verankerd en combineerde voor de kinderen zorgen met zakendoen, ook nadat ze weduwe geworden was. Een dubbelhuwelijk van haar dochter en haar stiefzoon met telgen uit de prominente familie van Brouchoven van Bergeyck zette de kroon op het werk en consolideerde de familie als een emotionele gemeenschap. Het familiearchief, nu bewaard in kasteel Cortewalle in Beveren, ontsluit ons hun wereld.

Eeuwen van ambitie schetst de lotgevallen van de Vlaamse adel tijdens een kantelmoment in de Europese geschiedenis. In de late middeleeuwen werden de hooggeboren geslachten van dit graafschap voor een reeks fundamentele uitdagingen geplaatst. Op de kastelen en landgoederen die hen altijd hadden verzekerd van ongeëvenaarde macht en rijkdom, werden zij geconfronteerd met een boerenbevolking die in de nasleep van de Zwarte Dood een sterk besef van eigenwaarde had ontwikkeld. De luxueuze levensstijl van edelen werd steeds vaker geëvenaard en zelfs overtroffen door stedelingen uit Gent, Brugge of Ieper, die enorme fortuinen hadden vergaard met handel en nijverheid. Frederik Buylaert brengt als eerste een synthetisch beeld van de evolutie van de Vlaamse adel in de bewogen veertiende en vijftiende eeuw. Aan de hand van een brede waaier van bronnen en invalshoeken weerlegt hij vele gevestigde opvattingen over de adel. De late middeleeuwen waren geen periode van onherroepelijk verval, maar een fase waarin adellijke families een nieuw sociaal, economisch, cultureel en politiek profiel ontwikkelden om hun maatschappelijke prominentie te handhaven. Zij zochten en vonden antwoorden op die ingrijpende veranderingen vanuit hun omgang met eeuwenoude problemen, zoals vetes met vijandige families, erfenisconflicten in de eigen kring, het kiezen van de 'juiste' huwelijkspartner, het verlies van lijf en leden op het slagveld, kinderloosheid of het verzekeren van het levensonderhoud van een liefdeskind. Hierdoor evolueerde de Vlaamse adel van een gesloten plattelandsaristocratie tot een economisch veelzijdige elite met een groeiend internationaal en Franstalig karakter, die de hand reikte aan machtige stedelingen en ambitieuze staatsambtenaren. Toen de Vlaamse adel in de zestiende eeuw afstand deed van haar krijgshaftige levenshouding, waren de meeste grondtrekken van de moderne adel reeds gevestigd.

Auteur Thomas Matei legt in deze uitmuntende studie de focus op het 18de –eeuwse atelier van de familie Van der Neer. Dit beeldhouwersgeslacht uit Antwerpen ontpopte zich in de loop van de jaren 1700 tot één van de belangrijkste - zoniet de allerbelangrijkste - vertegenwoordigers van de rococostijl in de Oostenrijkse Nederlanden. Eerder was al bekend dat de beeldhouwers van de familie Van der Neer verwant zijn aan de kunstschilders Van der Neer uit Amsterdam. Door nieuw en aanvullend onderzoek brengt Thomas Matei aan het licht dat de Van der Neers uit Antwerpen ook verbonden zijn aan twee verschillende 19de-eeuwse beeldhouwateliers (het atelier van Hendrik Peeters-Divoort uit Turnhout en het atelier van Johan Jozef Peeters uit Antwerpen). Terwijl men tot nog toe meende dat deze ateliers volledig onafhankelijk waren, blijkt nu dat de familie Van der Neer haar ambacht ongeveer twee eeuwen lang bleef uitoefenen, zij het dan wel met een naamsverandering. Deze lange continuïteit van het atelier laat toe stilistische wijzigingen alsook blijvende waarden in hun oeuvre vast te stellen. Een gedetailleerde beschrijving van hun belangrijkste opdrachten geeft inzicht in een aantal praktische en economische aspecten van het beeldhouwersambacht. Met zijn onderzoek naar deze veelzijdige en flexibele beeldhouwers en hun atelier werpt de auteur een verfrissend licht op de beeldhouwkunst in de 18de eeuw.